lecturas infantiles
comment 0

Os libros crecentes: cinco lecturas infantís que crecen comigo

Meu pai adoitaba dicirme: –A ver cando creces!

El quería que madurase, pero eu preferín satisfacer a súa petición aumentando de tamaño. Aos doce anos medía un metro oitenta e, con diferenza, era a máis alta do colexio, incluídas profesoras e monxas.

Este continuo e extraordinario alongamento baleiraba o peto da miña nai á vez que facía prosperar o, por entón, pequeno negocio familiar de Amancio Ortega.

Miña biblioadicta nai era socia (honorífica) do Círculo de Lectores e compraba, cada mes e sen excepción, unha novidade editorial para ela e dúas novidades ou reedicións de literatura infantil, unha para a miña irmá Mara e outra para min. Escoller o meu seguinte libro no colorido catálogo do Círculo de Lectores supoñía unha gran responsabilidade e horas de análises de portadas e de argumentos; e non só os da sección infantil.

Algúns deses libros, comprados á comercial do “Círcolo”–ela era moi fina e non quería dicir a palabra culo (cír-culo)– ou nas librerías do barrio, seguen hoxe comigo. Non só nos meus andeis, seguen en min, dentro de min; creceron comigo ao longo e, desde hai uns anos (emoticono de pranto), crecen ao ancho.

Escribir un libro que creza dentro dun neno é, desde sempre, o meu máis ambicionado obxectivo como escritora (ademais de posuír unha illa privada con forma de máquina de escribir). Os bos libros son parasitos, parasitos bos, que eclosionan e atravesan a pel e os músculos para coarse no torrente sanguíneo e conquistar finalmente o seu obxectivo: o novo corazón do lector. No meu, no meu gran corazón bradicárdico, creceron cinco libros e os seus cinco autores.

El hada acaramelada de la editorial Escuela Española y El hada acaramelada de la editorial Nórdica Infantil

El hada acaramelada de Escuela Española e El hada acaramelada de Nórdica Infantil

1_ El Hada Acaramelada, Gloria Fuertes. 

El Hada Acaramelada, Gloria Fuertes. Editorial Escuela Española. 

O primeiro dos libros crecentes asínao a gran Gloria Fuertes. Canto me alegro que o centenario do seu nacemento non pasase desapercibido e que ganas lle teño a El libro de Gloria Fuertes de Blackie Books e a Geografía humana e otros poemas de Nórdica Libros!
A edición de Escuela Española está descatalogada–aínda que Amazon o oferta por 346,17 eurillos–, pero, estupendas noticias!, a editorial Nórdica Infantil, prepara unha reedición con ilustracións de Rocío Martínez e sairá a principios de outono.

Estes poemas cheos de tenrura, e tamén de sombras, non conformaban, para min, só un libro. El Hada Acaramelada era unha xanela ao meu futuro, e era máxica: só eu podía ver a través dos seus ilustrados cristais.

En primeiro de EGB, as profesoras das clases de A e B decidiron representar El Hada Acaramelada como función de fin de curso. Para iso reuniron aos seus pitiños na aula de música e preguntáronnos quen queriamos ser a protagonista, a nosa heroína, a misma fada do cucurucho e a varita. Nenas e nenos gritamos entusiasmados: todos queriamos ser a nena pobre da doce cesta. Como as profesoras non estaban dispostas a facer unha audición, optaron por un democrático sorteo. O número da bóla que extraín –eu era a man inocente– correspondía co meu nome. Non foi tongo, non foi coincidencia, non foi sorte: o destino da miña infancia era o de ser a Hada Acaramelada. Foi a función un éxito? Non o lembro, pero o que si recordo e lembrarei sempre son estes versos con sabor a regaliz (das de antes).

El Hada Acaramelada

El Hada Acaramelada,
de pequeña atolondrada
pues soñaba con ser hada
de cucurucho y varita.

Su madre doña Rosita,
dándole beso tras beso,
le dijo: ¡nada de Hada,
que ya no se lleva eso!

¿Cómo vas a ser un Hada
con ese flequillo tan tieso
y esos ojos de ratón,
si ya no se lleva eso?

–Somos pobres, no hay castillo,
tu padre suda en el trillo,
yo sudo en el lavadero.

(La niña lloró sobre la cesta de ropa
y la cesta se llenó de pipas y caramelos)

Con un periódico se hizo
un cucurucho muy tieso,
de esta forma se sentó
a la puerta del colegio.

Con su cesta milagrosa,
con su varita de fresno
para espantar a las moscas
del puesto de caramelos.
“Todo gratis, todo gratis!”
se leía en un letrero.

Un día que era muy frío,
me parece que era enero,
el Hada se quedó helada
y vinieron los bomberos.

En marzo se desheló;
con cucurucho y varita
volvió al puesto.

“¡Todo gratis!” regalaba
yoyoes y caramelos…
El Hada, cuanto más daba
más se le llenaba el cesto.

El Hada Acaramelada
la llamaban y la llaman
todos los chicos del pueblo.

Aínda é hoxe o día en que cando necesito recitar algo de memoria, solto con orgullo o poema de El Hada Acaramelada, convencida de que non hai nin haberá mellor oración.

Os fillos do vidreiro de Ediciones SM, colección El barco de Vapor

2_ Os fillos do vidreiro de María Gripe

Os fillos do vidreiro, María Gripe. Ediciones SM, colección El barco de Vapor.

Que bo costume é dedicar os libros que se regalan: unha palabras, unha firma e unha data fan do libro un cordón umbilical entre o regalador e o afortunado regalado. Cando abro Os fillos do vidreiro, xa na primeira páxina, o primeiro que leo son dous nomes, Monica–sen acento– e Almudena, e unha data, a dos meus décimos aniversarios. As xemelgas Mónica–agora si, con acento– e Almudena non me dedicaron o libro, o meu segundo libro crecente, pero eu, sospeitando da súa valía, escribín a lapis e coa miña caligrafía infantil os seus nomes e a data.
Os fillos do vidreiro era un libro distinto e sóubeno ao ler os epígrafes cos que María Gripe abría cada unha das tres partes nas que, a modo de actos, dividía o seu libro:

–«Quen non coñece o seu destino, pode vivir despreocupado», Havamal.

–«Os ignorantes nunca saben que son moitos aqueles a quen o éxito adormenta. Un home é rico, outro é pobre, pero ao final iso nada conta», Havamal.

–«… se acontece que obtés o que anhelas, é porque o destino así o dispuxo», das fórmulas máxicas de Groa.

O branco, azul, laranxa e vermello (o branco e o vermello en menor proporción) da colección  El barco de Vapor colorearon os meus andeis durante moitos anos: El cerdo encatado (T. Ross), Juan Chorlito y el indio invisible (Fernando Lalana), Querida Susi, querido Paul y Querida abuela, tu Susi (Christine Nöstlinger), Peluso (Irina Korschunow), El Pampinoplas y Aniceto, el Vencecanguelos (Consuelo Armijo), Ingo y Drago (Mira Lobe), Rastro de Dios y otros cuentos (Montserrat del Amo), Molinete (Pilar Mateos), Nano y Esmeralda (Alfredo Gómez Cerdá), Caramelos de menta (Carmen Vázquez-Vigo),  La nariz de Moritz (Mira Lobe), Aventuras de Sol (Aberto Avendaño), Das cousas de Ramón Lamote (Paco Martín), Por un maldito anuncio (Miguel ángel Mendo), Cinco días de agosto (Hester Burton), Bibiana y su mundo (José Luis Olaizola), La hija del espantapájaros (María Gripe) … e máis títulos, prestados, perdidos e, mesmo, regalados, pero ningún co poder expansivo da fría e gris aventura da meiga Aleteo Brisalinda e o seu corvo Talentoso por rescatar aos irmáns Klas e Klara da súa maxestuosa prisión na Cidade de Todos os Desexos.

Pippi Calzaslargas de Círculo de lectores

Pippi Calzaslargas da editorial Círculo de lectores

3_ Pippi Calzaslargas de Astrid Lindgren

Pippi Calzaslargas, Astrid Lindgren. Círculo de lectores.

Primeiro foi a serie, despois, o libro.

Como moitos nenos, e sobre todo nenas, Pippi chegou a selo todo: todo o que quería –necesitaba– ser. Independente, forte e irreverente. Que nena da miña xeración non se imaxinou vivir cun cabalo e un mono e baixo a única autoridade do presente? Pippilota Delicatessa Windowshade Macrelmint non ía ao colexio, vestía de maneira estrafalaria e calzaba botas enormes, saltaba de moble en moble, metía a Pequeno Tío, o cabalo branco de lunares negros, no salón, alimentábase a base de doces e bebidas gaseoas e burlábase de calquera adulto que se interpuxese no seu camiño, como a señorita Prusselius, os policías Kling e Klang ou os ladróns Doner Carlson e Bloom que trataban, inutilmente, de roubarlle o seu baúl cheo de moedas de ouro. Pippi era forte –descomunalmente forte– e podía voar, pero non eran os seus únicos dous superpoderes, a rubia de trenzas tesas e cara pencada era tamén xenerosa e xusta.

Cando TVE emitiu (por segunda ou terceira vez) a serie das aventuras de Pippi Calzaslargas, na miña casa non había reprodutor de VHS, así que eu, cun radiocasete e un casete virxe, gravaba o audio que despois reproducía ata aprendermo de memoria. Mesmo imitaba as voces de todos os personaxes! Como os audios e a miña memoria non eran suficientes, pedinlle a miña nai o libro de Pippi Calzaslargas e, despois, todos os títulos de Astrid Lindgren que, por entón, ofrecía o Cír-colo de Lectores: Miguel el travieso, Mi mundo perdido e Los niños de Bullerbyn. O libro era aínda mellor que a serie!

Anos despois de acabar a carreira, xunto ás miñas amigas Paula e Rocío, collemos tres avións, un coche de aluguer e un ferry e plantámonos en Vila Kunterbunt  ou Vila Villekulla, na localidade de Visby (illa de Gotland, Suecia). No preciso momento no que pisamos o soportal de Vila Villekulla convertémonos nos curiosos e fascinados Tommy e Annika: aí estaba o mono Señor Nilson, o cabalo Pequeño Tío e os zapatones de Pippi apoiados na almofada da súa cama –lembrades que Pippi durmía ao revés?– mentres se intuía o seu pequeno corpo respirando apaciblemente.

Dúas veces disfraceime en Entroido de Pippi Mediaslongas: cando tiña dez anos e xa de adulta. A segunda vez, vestida coa camiseta descolorida, o pichi con remendos e unha media laranxa e outra verde e tinguida de rubia e peiteada con dous grandes trenzas tesas grazas a un arame que me bordeaba a cabeza. Esa noite, fai xa cinco Entroidos, Pippi Mediaslongas coñeceu a un xeque árabe pencado e de ollos azuis, que extrañamente se parecía a Inger Nilsson, a primeira e memorable Pippi. O Xeque e Pippi, é dicir, Matthew *Ward e mais eu, ocultos tras un disfrace de quen realmente eran, namoráronse e xa nunca máis se separaron; e como reza o último título do libro de Lindgren, ningún dos dous quixo nunca crecer.

Momo de la editorial Círculo de Lectores

4_ Momo de Michael Ende

Momo, Michael Ende. Círculo de lectores.

Que estraño é que un libro creza dentro dun neno! Despois de ler (e ver no cinema) La historia interminable –o primeiro libro «gordo» ao que facía fronte e do que saía victoriosamente fascinada– quixen ler (e ver no recentemente estreado reprodutor de VHS) algo máis do mesmo autor, Michael Ende, e lin e vin Momo.

La historia interminable era un libro máxico e, como Bastian, o protagonista, a historia que contiña esas «interminables» páxinas, a historia do mundo de Fantasía e o perigo que o axexaba, atrapoume durante días e fíxome sentir responsable da vida da Emperatriz Infantil e do resto de habitantes (o guerreiro Atreyu, o dragón branco da sorte Fújur, a sabia tartaruga Vetusta Morla, o lobo Gmork…).

Aínda que Momo comparte con La historia interminable un universo rico en luces e sombras, cando o lin, realmente esperaba atopar La historia interminable II e con Momo e os homes grises sentinme hondamente defraudada. E entón, por que non está La historia interminable na listaxe e si o está Momo? Porque La historia interminable é o libro da miña infancia, pero ao contrario que Momo, non creceu dentro de min.

Momo foi escrito en 1973 e, con todo, é un libro que, cuantos máis anos transcorren, máis actual é. Momo é un libro de aventuras, pero tamén unha demoledora crítica ao consumismo e ao emprego «produtivo» do noso tempo.

«Existe unha cousa moi misteriosa, pero moi cotiá. Todo o mundo participa nela, todo o mundo coñécea, pero moi poucos se paran a pensar nela. Case todos se limitan a tomala como vén, sen facer preguntas. Esta cousa é o tempo.

Hai calendarios e reloxos para medilo, pero iso significa pouco, porque todos sabemos que, ás veces, unha hora pode parecernos unha eternidade, e outra, en cambio, pasa nun instante; depende do que fagamos durante esa hora. Porque o tempo é vida.

E a vida reside no corazón» .

Momo é un libro para a nena que fun, a rapaza que acabo de ser e a adulta na que, supostamente, estou a converterme. O tempo, do que tanto fala Ende, fai crecer esta historia e dótaa dunha beleza e complexidade que pasma á vez que fai reflexionar.

El Camino, Miguel Delibes

El Camino de Ediciones Destino

5_ El camino de Miguel Delibes

El camino, Miguel Delibes. Ediciones Destino. 

 El camino foi lectura obrigatoria en sexto ou sétimo de EGB. Non lembro o ano ben, pero si recordo, coma se fose onte, á profesora, a estrita señorita Esperanza ou a Espe, a nosa profesora de Lingua Castelá e Literatura. A señorita Esperanza facíanos levantar dos nosos pupitres para recibila e, á mínima, castigábanos toda a hora de pé nunha esquina da clase. Os seus castigos dividían ás alumnas en alumnas de tres tipos: as alumnas que desfalecían (como Anita), as alumnas que se mareaban (e aquí inclúome) e as alumnas que simplemente se cansaban de estar de pé. Toda a crueldade e baixadas de tensións que do seu rancio método educativo compensábao coas deliciosamente escollidas lecturas obrigatorias como Crónica de una muerte anunciada de Gabriel García Márquez ou El camino de Miguel Delibes.

Cinco son os libros que creceron dentro de min e en catro deles, os seus protagonistas eran femininas: a nena-fada, a meiga Aleteo Brisalinda, Pippi e Momo. Só hai un protagonista masculino–pero que protagonista– e é un neno de once anos, Daniel, o Moucho, fillo dos queixeiros da vila, que, a pesar da súa desconformidade, debe partir cara a cidade para estudar Bacharelato. Este camiño de iniciación á vida adulta que percorreu Daniel en 1950 serviu para que as alumnas da señorita Espe percorrésemos un camiño asfaltado, pero paralelo: o da iniciación á literatura adulta. Nada (ou case nada) pasa nas súas 224 páxinas (se tres mortes non é nada ou case nada). Non hai protagonistas excéntricos nin con superpoderes, non hai forzas escuras contra as que librar espontáneas batallas, non hai fadas, meigas ou dragóns. Pero Delibes fai maxia –a maxia máis verdadeira e máis difícil– cando pecha a sinxela trama de El camino cunha frase: «Y lloró, al fin» e ti (eu), como el Mochuelo, choras, ao fin, e segues chorando vinte anos despois.

Non sei que sería da Espe. O último que sei é que se xubilou. Minto! O último que sei é que fixo un cameo no meu libro Ulises e as Cronoamigas. Na ficción, ela non é profesora de Lingua Castelá e Literatura, é a temible profesora de Historia Contemporánea de Ulises, a protagonista, e non se chama Espe, chámase Cara Empanada (un apelativo herdado da miña nai).

Estas son as lecturas infantís que crecen comigo e digo crecen e non creceron porque, como o meu corpo de metro oitenta e tres, a estes cinco libros aínda lles quedan moitos estiróns.

Leave a Reply